Łukasz 1-9
Nad rzekami Babilonu
Szczęśliwy, kto chwyci twoje dzieciŻyciechwyci twoje dzieciPsalm kończy się tutaj, na swoim najtwardszym wersie, bez rozwiązania. Żadnego „a jednak ufam", żadnego powrotu do uwielbienia. Tak ma być. Dla każdego, kto nie ufa religii, bo wyczuwa w niej wymuszoną pogodę: ten tekst jest jej przeciwieństwem. Nie żąda od nikogo, by przebaczał według rozkładu jazdy ani by upiększał własny ból. Jeśli coś w twoim życiu jest nie do rozwiązania, nie musisz tego rozwiązywać tutaj – wolno ci to wypowiedzieć tak wielkie, jakie jest. Kto trwa w wierze, znajdzie w psalmie wzór uczciwej modlitwy: przynosić Bogu nie wygładzoną wersję siebie, lecz prawdziwą. Wygnańcy robią ze swoją wściekłością coś konkretnego – oddają ją Bogu, zamiast wcielać ją w czyn. To ruch, którego psalm uczy: nazwać najgorsze, wypowiedzieć je, złożyć w inne ręce. Psalm 137 od stuleci jest modlitwą wysiedlonych – deportowanych, uchodźców, pozbawionych domu. Kto czyta go dzisiaj, zostaje zapytany, czy w ogóle potrafi usłyszeć lament wykorzenionych: sąsiadki, która uciekła przed wojną; ludzi, którzy przychodzą i nie mają dokąd. Uczciwy lament nie jest tylko czymś, co robisz dla siebie; jest też czymś, na co pozwalasz innym. Może dzisiaj jedna mała rzecz: ani razu nie pocieszaj. Komuś, kto się smuci, nie mów zbyt wcześnie, że wszystko będzie dobrze – usiądź obok, nad rzekami, i to wytrzymaj. i roztrzaska je o skałęTekstroztrzaska je o skałęTo najbardziej osławiony wers Psałterza i ma boleć. Upiększenie go byłoby pierwszym błędem – mówi to każdy komentarz: tych słów nie da się złagodzić i nie należy próbować. Co można powiedzieć, to skąd pochodzą. Po pierwsze: to mowa ocalałych. Wypowiada ją wspólnota, której własne dzieci zabito (2 Księga Królewska 25,7), której miasto legło w gruzach, której ludzi uprowadzono w niewolę – a której potem kazano śpiewać wesołe pieśni. Wers jest dźwiękiem tego oburzenia. Po drugie: nie wymyśla okrucieństwa. Roztrzaskiwanie dzieci było udokumentowaną praktyką wojny na starożytnym Bliskim Wschodzie – dokładnie tym, co Babilon i Asyria czyniły podbitym ludom (Izajasz 13,16; Ozeasz 10,14; Nahum 3,10). Wers ciska imperium w twarz jego własny czyn. Po trzecie, i to rozstrzygające: psalm nie działa. Wymadla życzenie – po hebrajsku, którego oprawcy nie rozumieli – i potem je wypuszcza. Teolog Erich Zenger czytał to tak: oddanie wściekłości Bogu jest alternatywą wobec jej wykonania. Te wersety bywały nadużywane – jako tekst dowodowy przemocy wobec „wrogich" dzieci, jako dowód rzekomo mściwego Boga – i bywały wycinane: w 1971 roku, przy reformie Liturgii Godzin, usunięto wersety 7–9 z codziennego brewiarza, decyzją papieża Pawła VI wbrew większości komisji rewizyjnej. Brewiarz kończy dziś ten psalm na „największej radości" z wersetu 6. Polski czytelnik może to sprawdzić sam. Aperto przekłada i przedstawia cały psalm, bez skrótów. Upiększony psalm porzuca dokładnie tych ludzi, dla których został napisany..
Dodatkowe uwagi
-
Kultura swoje liry expand_more
Lutnia nie była zwykłym instrumentem. Należała do Świątyni, towarzyszyła pieśni uwielbienia, brzmiała na świętach Jerozolimy. Powieszenie jej – bezużytecznej – na drzewach nie było gestem praktycznym, lecz publiczną deklaracją: tutaj nikt już nie chwali. Milczący instrument to pierwszy obraz psalmu dla pobożności, która przestała działać jak dawniej. Teolożka wyzwolenia Elsa Tamez zauważyła, że ucisk odbiera człowiekowi nie tylko zarobek, ubranie i dach nad głową, ale i zdolność, by „śpiewać jak dawniej" – uciszona pieśń sama jest objawem. Drzewa to topole, nie wierzby: topola eufracka obrastała kanały babilońskiej równiny.
-
Kontekst Córo Babilonu expand_more
„Córko Babilonu" to nie dopełniacz – nie chodzi o córkę kogoś, lecz o sam Babilon, imperium, wyobrażone jako kobieta. Biblia tak personifikuje miasta i narody na każdym kroku: Córa Syjon, Córa Edom, Córa Babilon. Przekład świadomie zachowuje obraz nacechowany płciowo; wygładzenie go do „Babilonu" wymazałoby jedną z nośnych postaci wiersza. Hebrajski imiesłów bierny „zburzona" (*haššǝdûdâ*) jest w czasie dokonanym – pewna przyszłość wypowiadana jako przeszłość: imperium jest już zrujnowane w oczach mówiącego. Ważne jest też, dokąd ten język prowadzi. Życzenie, by Babilonowi odpłacono „to, co nam zrobił", wraca w Nowym Testamencie niemal dosłownie: Apokalipsa 18 raduje się z upadku Babilonu – tym razem cesarskiego Rzymu – i woła, by odpłacić mu tak, jak sam postępował. Kto przeciwstawia Psalm 137 rzekomo mściwemu Staremu Testamentowi, przeocza, że ten sam język biegnie środkiem Nowego. Napięcie tkwi wewnątrz całej Biblii, nie między złym a dobrym Testamentem.