Łukasz 1-9

Nad rzekami Babilonu

Naga gałąź płaczącej wierzby zwisająca nad spokojną szarobrązową wodą, pusty futerał na lutnię leżący na błotnistym brzegu poniżej
Tam, nad rzekami BabilonupublicKulturanad rzekami BabilonuBabilon leżał na płaskiej, poprzecinanej wodą równinie; gęsta sieć kanałów niosła bogactwo imperium, a „wody Babilonu" były niemal nazwą własną tego systemu nawadniania. Jerozolima leżała na wzgórzach i nie miała ani jednej rzeki. Pierwsze słowo psalmu – „tam" – to palec wskazujący: my jesteśmy tutaj, nie tam. Wody wszędzie – i wszystkie obce. Psalm nazywa swoje historyczne miejsce wprost, jak żaden inny: babilońską deportację po upadku Jerozolimy w 587/586 roku p.n.e., przymusowe przesiedlenie realnego ludu o jakieś 1450 kilometrów. Polski czytelnik zna wygnanie z własnej historii – zsyłki, rozbiory, przymusowe wysiedlenia – i to pokrewieństwo jest prawdziwe. Ale psalm nie jest o tym; jest o tej jednej katastrofie. Kto czyta go jako ponadczasowy symbol, traci dokładnie to, o co chodzi: konkretne nieszczęście w historii. Aperto czyta go najpierw jako tekst żydowski – modlitwę deportowanych., siedzieliśmy i płakaliśmy, pamiętając o Syjonie,
a nasze lutnie zawiesiliśmy na topolach, pośrodku obcej ziemi.
Bo tam strażnicy żądali od nas pieśni, a dręczyciele chcieli naszej radości. „Zaśpiewajcie nam! Którąś z pieśni SyjonupublicKulturapieśni SyjonuTo żądanie nie jest prośbą o rozrywkę – jest upokorzeniem. Zdobywcy na starożytnym Bliskim Wschodzie zbierali utalentowanych muzyków świątynnych jak łup; płaskorzeźba z pałacu asyryjskiego króla Sennacheryba pokazuje jeńców wojennych prowadzonych razem z ich lirami. „Zaśpiewajcie nam jedną z pieśni Syjonu" znaczy: wykonajcie świętą pieśń jako muzykę do obiadu – pieśń tych, których Świątynię ci sami zdobywcy spalili. Hebrajski to zaostrza: oprawcy żądają nie tylko pieśni, ale radości – wyraźnie pogodnego, słyszalnie wesołego śpiewu. Być wesołym na rozkaz znaczyłoby pobłogosławić własny podbój. Biblista Hulisani Ramantswana, który czyta Psalm 137 obok pieśni oporu z czasów apartheidu, słyszy tu imperialne żądanie niegroźnych, rozbrojonych piosenek – a odmowę wygnańców jako akt oporu kulturowego.!" Świętą pieśń. Na rozkaz.
Jak? Jak śpiewać pieśń WiekuistegotranslateTekstpieśń WiekuistegoW hebrajskim stoi tu Tetragram – JHWH, cztery litery osobistego imienia Boga, nie tytuł. Psałterz Aperto oddaje je jako „Wiekuisty" (za Izaakiem Cylkowem) – nie zastępując go „Panem" – bo w tym właśnie wersecie stawką jest samo imię. Oprawcy żądają pieśni „Syjonu" (werset 3) – pieśni narodowej, etnicznej, folkloru. Wygnańcy przeramowują żądanie i mówią o pieśni „JHWH" (*šîr-JHWH*). To, czego zdobywcy chcą jako rozrywki, dla uwięzionych jest modlitwą nieodłączną od konkretnego imienia, konkretnego przymierza. W tej jednej wymienionej formie dopełniacza – „Syjonu" na samo Imię – kryje się cichy teologiczny opór całego psalmu. Zastąpienie imienia tytułem zacierałoby tę zamianę. na cudzej ziemi?
Jeśli zapomnę o tobie, Jeruzalem, niech moja prawa ręka zapomnitranslateTekstniech moja prawa ręka zapomniTekst hebrajski jest tu zagadkowy. Dosłownie po hebrajsku czasownik stoi przed podmiotem – „niech zapomni moja prawa ręka" – bez dopełnienia, bez powiedzenia, co ręka ma zapomnieć. Aperto zachowuje masorecką strukturę bez dopełnienia, lecz w naturalnym polskim szyku. Drobne przestawienie spółgłosek dałoby zamiast tego „niech uschnie moja prawa ręka", co pasowałoby do następnego wersu, w którym język przylega do podniebienia. Ten przekład zachowuje masoreckie „zapomni", bo tak słyszalne pozostaje słowo kluczowe całego psalmu: pamiętać i zapomnieć. Karą za zapomnienie jest to, że sama ręka zapomina. Nie chodzi tu o pragnienie samookaleczenia. Prawa ręka uderza w struny liry; język jest śpiewającym głosem. To najtwardsza przysięga, jaką złożyć może akurat muzyk: jeśli zapomnę Jerozolimę, niech odejdą ode mnie dokładnie te zdolności, którymi śpiewam. Formuła przysięgi, nie obraz ciała – i ani słowa o niepełnosprawności., jak gra.
Niech język przylgnie mi do podniebienia. Jeśli przestanę pamiętać. Jeśli Jeruzalem nie wyniosę ponad własną radość. Ponad wszystko.
Pamiętaj, Wiekuisty, EdomitompublicKulturaEdomitomEdom nie był obcym ludem. Według biblijnego opowiadania Edomici pochodzili od Ezawa, brata Jakuba; Edom i Izrael uchodzili za spokrewnione ludy-braci. Gdy Babilon burzył Jerozolimę, Edom stał obok i dopingował: „Rozbijcie ją!". Prorok Abdiasz (wersety 10–14) robi Edomowi wyrzuty właśnie z tej zdrady – nie Babilończykom, lecz krewnym, którzy mogli pomóc, a zamiast tego wiwatowali. Dlatego werset 7 zwraca się najpierw przeciw Edomowi: to ból zdrady we własnej rodzinie. „Dzień Jerozolimy" to zwięzłe, gorzkie określenie dnia, w którym miasto padło. Trzykrotne „Rozbijcie ją!" to głos entuzjastycznych obserwatorów – Edomitów – nie rozkaz kata. dzień Jeruzalem, kiedy wołali: „Burzcie ją, burzcie, aż do fundamentów!"
Córko Babilonu, przeznaczona na zagładę: szczęśliwy, kto ci odpłaci za to, coś nam zrobiła.

Szczęśliwy, kto chwyci twoje dziecifavoriteŻyciechwyci twoje dzieciPsalm kończy się tutaj, na swoim najtwardszym wersie, bez rozwiązania. Żadnego „a jednak ufam", żadnego powrotu do uwielbienia. Tak ma być. Dla każdego, kto nie ufa religii, bo wyczuwa w niej wymuszoną pogodę: ten tekst jest jej przeciwieństwem. Nie żąda od nikogo, by przebaczał według rozkładu jazdy ani by upiększał własny ból. Jeśli coś w twoim życiu jest nie do rozwiązania, nie musisz tego rozwiązywać tutaj – wolno ci to wypowiedzieć tak wielkie, jakie jest. Kto trwa w wierze, znajdzie w psalmie wzór uczciwej modlitwy: przynosić Bogu nie wygładzoną wersję siebie, lecz prawdziwą. Wygnańcy robią ze swoją wściekłością coś konkretnego – oddają ją Bogu, zamiast wcielać ją w czyn. To ruch, którego psalm uczy: nazwać najgorsze, wypowiedzieć je, złożyć w inne ręce. Psalm 137 od stuleci jest modlitwą wysiedlonych – deportowanych, uchodźców, pozbawionych domu. Kto czyta go dzisiaj, zostaje zapytany, czy w ogóle potrafi usłyszeć lament wykorzenionych: sąsiadki, która uciekła przed wojną; ludzi, którzy przychodzą i nie mają dokąd. Uczciwy lament nie jest tylko czymś, co robisz dla siebie; jest też czymś, na co pozwalasz innym. Może dzisiaj jedna mała rzecz: ani razu nie pocieszaj. Komuś, kto się smuci, nie mów zbyt wcześnie, że wszystko będzie dobrze – usiądź obok, nad rzekami, i to wytrzymaj. i roztrzaska je o skałętranslateTekstroztrzaska je o skałęTo najbardziej osławiony wers Psałterza i ma boleć. Upiększenie go byłoby pierwszym błędem – mówi to każdy komentarz: tych słów nie da się złagodzić i nie należy próbować. Co można powiedzieć, to skąd pochodzą. Po pierwsze: to mowa ocalałych. Wypowiada ją wspólnota, której własne dzieci zabito (2 Księga Królewska 25,7), której miasto legło w gruzach, której ludzi uprowadzono w niewolę – a której potem kazano śpiewać wesołe pieśni. Wers jest dźwiękiem tego oburzenia. Po drugie: nie wymyśla okrucieństwa. Roztrzaskiwanie dzieci było udokumentowaną praktyką wojny na starożytnym Bliskim Wschodzie – dokładnie tym, co Babilon i Asyria czyniły podbitym ludom (Izajasz 13,16; Ozeasz 10,14; Nahum 3,10). Wers ciska imperium w twarz jego własny czyn. Po trzecie, i to rozstrzygające: psalm nie działa. Wymadla życzenie – po hebrajsku, którego oprawcy nie rozumieli – i potem je wypuszcza. Teolog Erich Zenger czytał to tak: oddanie wściekłości Bogu jest alternatywą wobec jej wykonania. Te wersety bywały nadużywane – jako tekst dowodowy przemocy wobec „wrogich" dzieci, jako dowód rzekomo mściwego Boga – i bywały wycinane: w 1971 roku, przy reformie Liturgii Godzin, usunięto wersety 7–9 z codziennego brewiarza, decyzją papieża Pawła VI wbrew większości komisji rewizyjnej. Brewiarz kończy dziś ten psalm na „największej radości" z wersetu 6. Polski czytelnik może to sprawdzić sam. Aperto przekłada i przedstawia cały psalm, bez skrótów. Upiększony psalm porzuca dokładnie tych ludzi, dla których został napisany..

Dodatkowe uwagi

  • public
    Kultura swoje liry expand_more

    Lutnia nie była zwykłym instrumentem. Należała do Świątyni, towarzyszyła pieśni uwielbienia, brzmiała na świętach Jerozolimy. Powieszenie jej – bezużytecznej – na drzewach nie było gestem praktycznym, lecz publiczną deklaracją: tutaj nikt już nie chwali. Milczący instrument to pierwszy obraz psalmu dla pobożności, która przestała działać jak dawniej. Teolożka wyzwolenia Elsa Tamez zauważyła, że ucisk odbiera człowiekowi nie tylko zarobek, ubranie i dach nad głową, ale i zdolność, by „śpiewać jak dawniej" – uciszona pieśń sama jest objawem. Drzewa to topole, nie wierzby: topola eufracka obrastała kanały babilońskiej równiny.

  • link
    Kontekst Córo Babilonu expand_more

    „Córko Babilonu" to nie dopełniacz – nie chodzi o córkę kogoś, lecz o sam Babilon, imperium, wyobrażone jako kobieta. Biblia tak personifikuje miasta i narody na każdym kroku: Córa Syjon, Córa Edom, Córa Babilon. Przekład świadomie zachowuje obraz nacechowany płciowo; wygładzenie go do „Babilonu" wymazałoby jedną z nośnych postaci wiersza. Hebrajski imiesłów bierny „zburzona" (*haššǝdûdâ*) jest w czasie dokonanym – pewna przyszłość wypowiadana jako przeszłość: imperium jest już zrujnowane w oczach mówiącego. Ważne jest też, dokąd ten język prowadzi. Życzenie, by Babilonowi odpłacono „to, co nam zrobił", wraca w Nowym Testamencie niemal dosłownie: Apokalipsa 18 raduje się z upadku Babilonu – tym razem cesarskiego Rzymu – i woła, by odpłacić mu tak, jak sam postępował. Kto przeciwstawia Psalm 137 rzekomo mściwemu Staremu Testamentowi, przeocza, że ten sam język biegnie środkiem Nowego. Napięcie tkwi wewnątrz całej Biblii, nie między złym a dobrym Testamentem.

Daj znać, gdy powstanie kolejny rozdział

Od czasu do czasu e-mail, gdy gotowe są nowe rozdziały i podcasty. Możesz zrezygnować w każdej chwili. Newsletter jest w języku angielskim.

Aperto Bible