-
przeniknąłeś mnie i poznałeś
Pierwszy wers zawiązuje klamrę całego psalmu. Hebrajski czasownik \it ḥāqar\it* – „przeniknąć, zbadać, przejść coś dochodzeniem" – to nie chłodne skanowanie ani wiedza, która jest z góry. To poznanie \it zdobywane\it* krok po kroku. Pojawi się znowu w wersecie 23, tym razem jako prośba: „przeniknij mnie". Cały wiersz biegnie między tymi dwoma czasownikami – od „już mnie przeniknąłeś" do „zrób to teraz, otwarcie". Imię, które otwiera psalm, to Tetragram – JHWH, cztery litery osobistego imienia Boga, nie tytuł. Aperto oddaje je jako „Wiekuisty" (za Izaakiem Cylkowem) – nie „Panem" – tak by imię pozostało imieniem, a nie kościelnym tytułem.
-
osaczyłeś mnie
Hebrajski czasownik w tej linii – \it ṣartānî\it* – jest rozmyślnie dwuznaczny. Może znaczyć ochronne otoczenie („zamknąłeś mnie w bezpiecznym kręgu"), wrogie oblężenie („osaczyłeś mnie jak miasto") albo dłoń garncarza, która formuje glinę („uformowałeś mnie"). Psalm tej dwuznaczności nie rozstrzyga – utrzymuje ją otwartą. Ten sam wers brzmi inaczej w uchu kogoś, kto czuje się bezpieczny, a inaczej w uchu kogoś, kto jest obserwowany. Biblista David Firth pokazał, że ta chwiejność nie jest usterką, lecz strategią poetycką: pierwsze osiemnaście wersów czyta się dla niewinnego jako pociechę, dla winnego jako obnażenie. Przekład, który rozwiązuje ten czasownik w jedną stronę – czy to ku przytulności, czy ku groźbie – niszczy najbardziej kunsztowny efekt psalmu.
-
Dokąd ujdę
Dla wielu współczesnych czytelników te wersy nie brzmią jak pociecha, lecz jak coś, co dławi: Bóg, przed którym nigdzie się nie ukryjesz, który zna każdy krok i każde słowo, zanim padnie. To język nadzoru – a w kraju, który pamięta teczki Służby Bezpieczeństwa, brzmi szczególnie ostro. Jeremy Bentham zaprojektował swój „panoptykon" – więzienie z jednym wszystkowidzącym okiem – wprost na wzór boskiej wszechwiedzy; wydanie jego listów o tym pomyśle nosiło motto z Psalmu 139. Zarzut jest poważny i psalm bierze go poważniej, niż się wydaje. Bo psalm nie mówi „jesteś obserwowany". Mówi „jesteś \it poznany\it*" – przez kogoś, kto cię też utkał (wersety 13–16) i chce prowadzić (werset 24). Nadzór zbiera dane o obcym; ten wiersz opisuje coś innego: bycie znanym przez kogoś, komu nie jesteś obojętny. Czy zabrzmi to jak groźba, czy jak najgłębsza tęsknota – zależy, jak mówi John Goldingay, od tego, kto się modli. – Kto tej obecności nie potrafi przyjąć jako bliskości, może najpierw przeczytać te wersy obrazowo: jest takie miejsce w człowieku, w którym nic nie jest udane i nic nie musi być udane, i ten psalm próbuje ten próg nazwać. – A kto i tego nie potrafi, niech weźmie z psalmu samo pytanie, którym żyje od trzech tysięcy lat: czy istnieje ktoś, kto widzi cię całego i mimo to zostaje. Gdziekolwiek czytasz dziś te wersy – psalm nie żąda od ciebie odpowiedzi. Otwiera tylko drzwi, zza których w wersetach 13–16 wyjdzie tkacz, a w 23–24 ktoś, kto chce prowadzić. Można ku temu iść z bardzo różnych miejsc.
-
Szeol
Szeol to mroczny podziemny świat, do którego – według starożytnego wyobrażenia – schodzą wszyscy umarli. Uchodził za jedyne miejsce, które Bóg zostawia samemu sobie; jedno, do którego, jak sądzono, nawet on nie sięga. Werset 8 właśnie to odwołuje: nawet tam. Na tym polega śmiałość tej linii – to nie pobożny ogólnik „Bóg jest wszędzie", lecz: nawet miejsce, które rzekomo omija sam Bóg, nie jest poza Bogiem. Późniejsze chrześcijańskie „piekło" sięga gdzie indziej – do sądu, kary, ognia. Szeol to nie to. To kraina umarłych, krótko i ciężko.
-
skrzydła jutrzenki
Jeden z najpiękniejszych obrazów poezji hebrajskiej. Jutrzenka – brzask – jest tu skrzydlatą istotą, wzlatującą ze wschodniego widnokręgu na zachód; wziąć jej skrzydła znaczy wyobrazić sobie lot z prędkością światła na najdalszy kraniec świata. To nie jest zwykła nazwa strony świata. To najszybsza droga ucieczki, jaką da się pomyśleć – a wszystko, co się chce powiedzieć, mieści się w tym, że ona także kończy się tam, gdzie Bóg już jest.
-
moje wnętrze
Dosłownie stoi tu po hebrajsku „moje nerki". W antropologii hebrajskiej wewnętrzne organy uchodziły za najgłębszą, najbardziej skrytą część człowieka – najtajniejsze „ja", którego nikt z zewnątrz nie widzi; także siedlisko sumienia i uczucia. Wersety 13–16 nie są anatomią ani embriologią – są zdumieniem. Trzy różne czasowniki rzemieślnicze – „stworzyłeś" (jak garncarz), „utkałeś" (jak tkacz), „haftowałeś" (werset 15 – czasownik haftu Przybytku) – przedstawiają łono matki jako warsztat, w którym Bóg pracuje cierpliwie, krok po kroku. I matka pozostaje w polu widzenia: psalm mówi „w łonie mojej matki", nie „zanim się urodziłem". Ciało, w którym dzieje się ta praca, jest konkretnym ciałem kobiety. Spłaszczenie tych trzech czasowników do jednego „uczyniłeś" – albo wymazanie matki do bezpodmiotowego „przed narodzeniem" – odbiera tym wersom dokładnie to, co czynią.
-
w łonie mojej matki
Od końca lat siedemdziesiątych wersety 13–16 stały się najważniejszym biblijnym „dowodem" przeciw aborcji – na plakatach, w materiałach poradniczych, w sporze politycznym. W Polsce, po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2020 roku i niemal całkowitym zakazie, ten fragment jest \it żywą\it* bronią w wojnie kulturowej. To nadużycie tekstu – i wyrządziło ludziom konkretną krzywdę: kobietom w ciąży, na które wywierano nim nacisk, i czytelnikom, których uczono, że wiersz boskim dekretem rozstrzyga sporną kwestię etyczną. Psalm tego pytania w ogóle nie stawia. Jest poezją, nie kodeksem prawnym; biblista John Goldingay, sam ewangelikalny, mówi wprost: to nie jest rozstrzygający tekst-dowód. Wersety nie pytają, kiedy zaczyna się życie – one zdumiewają się nad tym, że \it ktoś jest uczyniony\it*. A ich faktyczną sceną jest ciało kobiety w ciąży. Erin Runions pokazała w lekturze feministycznej, że dowodzenie z tych wersów każe właśnie tej kobiecie zniknąć – ciału, o którym przecież cały czas mówi tekst. Kto czyta je uczciwie, słyszy pieśń wdzięczności, w której matka pozostaje widoczna: nie wykorzystana, lecz obecna. To wystarczy. Ten psalm nie został napisany jako tekst „o życiu" – i Aperto nie pozwala go w taki tekst zamienić.
-
stworzyłeś mnie tak cudownie
Słynna linia, w dawnych przekładach „przedziwnie i cudownie uczyniłeś mnie", jest po hebrajsku zwięzła i niełatwa. Często robiono z niej zdanie o własnej wartości – „jestem cenny". Psalm celuje gdzie indziej: zdumienie należy nie do mojego „ja", lecz do tego, kto je uczynił. Niektóre dawne rękopisy czytają nawet nie „jestem przedziwny", lecz „Ty jesteś przedziwny" – i w obie strony sens pozostaje ten sam: cześć kieruje się ku temu, co zrobił Bóg. Hebrajskie słowo \it niplêtî\it* niesie i zdumienie, i lekki dreszcz – wyodrębnienie spośród zwykłego porządku rzeczy.
-
nieuformowaną materię
„Nieuformowana materia" oddaje hebrajskie \it golem\it* – słowo, które w całej Biblii pojawia się tylko tutaj. Znaczy materię nieobrobioną, jeszcze bezkształtną: bryłę gliny, drewno, zanim coś z niego powstanie; coś niedokończonego. Z tego słowa wyrosła cała żydowska tradycja \it golema\it*, od Adama-bezkształtnej-masy z Talmudu (Sanhedryn 38b) i z Bereszit Rabba, po średniowiecznego kabalistycznego Golema i Golema z Pragi. Teologiczny ciężar wersetu polega na tym, że oczy Boga widziały i ceniły człowieka, gdy nie miał on jeszcze \it żadnej\it* skończonej postaci – otwarcie wobec niedopasowanych, niedokończonych, nienormatywnych ciał. „Twój zwój" w następnej linii sięga po inny starożytny obraz – niebiańskiego rejestru, w którym zapisane są dni życia. To nie chłodno wyznaczone przeznaczenie, lecz życie widziane, zachowane w pamięci, otoczone uwagą, zanim zostanie przeżyte. Ostatnia linia wersetu jest po hebrajsku rzeczywiście trudna; Aperto idzie za masorecką wersją „zanim zaczął się pierwszy z nich" i nie wygładza paradoksu.
-
Jak cenne
Hebrajskie \it yāqar\it* może znaczyć „cenny" albo „ważki, mający ciężar". Tu oddane jest przez „ciężko ważą" – nie w sensie ciężaru, który przygniata, lecz tak, jak mówi się, że czyjeś słowa ważą: liczą się, mają wagę. Następna linia, „jak potężna jest ich suma", podpowiada ten kierunek. To nie jest słowo słodkie – to słowo zdumione. Słowo „myśli" jest w hebrajskim tym samym słowem, które wystąpiło w wersecie 2: tam Bóg znał \it moje\it* myśli, tu psalmista zdumiewa się nad myślami \it Boga\it*. To samo słowo, odwrócony ruch.
-
Obyś zabił winnych
Werset 19 jest po hebrajsku \it życzeniem\it*, nie rozkazem: \it ʾim-tiqṭol\it* – „obyś zechciał zabić". Modlący się niczego Bogu nie nakazuje i sam nic nie robi – całą tęsknotę za sprawiedliwością składa w ręce Boga. Ta gramatyka nie jest drobiazgiem; w niej mieści się cała etyka tego miejsca: z „obyś" nie da się zrobić programu przemocy. To mowa ocalałego, nie wezwanie. Erich Zenger czytał psalmy złorzeczące właśnie tak – jako namiętne trzymanie się Boga, gdy wszystko przemawia przeciw Bogu; gniew zostaje Bogu \it oddany\it*, a nie wykonany. Liturgia tego zwykle czytelnikowi nie pokazuje: zrewidowany lekcjonarz wycina wersety 19–22 w obu miejscach, w których przepisuje Psalm 139. Aperto drukuje cały psalm. Trzeba też nazwać różnicę: Psalm 137 kończy się życzeniem skierowanym przeciw \it dzieciom\it* wroga (Ps 137,9). Tutaj jest inaczej. Wers prosi Boga, by sam działał, nie przeklina niczyich dzieci, a zamykające wersety 23–24 odwracają życzenie i kierują ten sam przenikający wzrok na samego modlącego się: „przeniknij mnie też". To wciąż jest złorzeczenie – ale jakościowo lżejsze, otwarte na własne sumienie. Stojące tu imię Boga, hebrajskie \it ʾĕlôah\it*, jest rzadkie i poetyckie; występuje zwłaszcza w Księdze Hioba – cichy sygnał, że psalm jest spokrewniony z literaturą niewinnego cierpiącego.
-
Ludzie krwi
„Ludzie krwi" to dosłowny przekład utrwalonego hebrajskiego określenia (\it ʾanšê dāmîm\it*) – ludzi, których ręce są splamione krwią innych. To jedyne miejsce w całym psalmie, gdzie modlący się zwraca się nie do Boga, lecz wprost do ludzi. Krótki, ostry rozkaz przerywa modlitwę: „odstąpcie ode mnie". W następnej linii znów mówi do Boga.
-
całkowitą nienawiścią
Dawny przekład „doskonała nienawiść" – tak jeszcze w angielskiej Biblii króla Jakuba – wyrządził wiele szkody. Brzmi, jakby istniała nienawiść cnotliwa, przez Boga zaaprobowana; właśnie tak tego wersetu używano, by usprawiedliwiać pogardę dla przeciwników. Hebrajskie \it taklît śinʾâ\it* tego nie znaczy. Słowo niesie \it pełnię, totalność\it*, nie cnotę: nienawiść, która jest cała, bez reszty – nienawiść, na którą wystarczyło psalmiście. Augustyn, czytany przez całą późniejszą tradycję, sformułował zasadę, która wciąż się trzyma: nienawidzona jest \it wada\it*, nie osoba. Hebrajska gramatyka tego nie wyjaśnia, ale paratekst Aperto nie udaje, że ten wers nie jest trudny.
-
prowadź mnie drogą wieczną
Psalm kończy się nie zwycięstwem nad wrogami, lecz prośbą, którą modlący się zwraca przeciw sobie samemu: przeniknij mnie. Osiemnaście wersów opisywało, jak całkowicie Bóg go zna – a teraz wprost o to prosi. Te same dwa czasowniki, które otwierały psalm jako oznajmienie („przeniknąłeś mnie i poznałeś", werset 1), wracają tu jako prośba: „przeniknij i poznaj". Tak zamyka się klamra. – Kto z wiarą ma niewiele wspólnego, znajdzie tu i tak uczciwe pytanie do zabrania ze sobą: czy zniósłbym, gdyby ktoś zobaczył mnie do końca – i kto miałby to być? Tego zdania nie trzeba się modlić, żeby poczuć, że czegoś żąda. – Kto się modli, zna może ćwiczenie, które od Ignacego Loyoli nazywa się rachunkiem sumienia: wieczorem spokojnie spojrzeć wstecz – gdzie dziś było życie, a gdzie go nie było. To, co psalm tu pokazuje, jest delikatne i ważne: modlący się oddaje poznanie samego siebie \it Bogu\it*, nie własnej lękliwej samokontroli. To różnica między przesłuchaniem a prośbą, żeby ten, kto bada, był też tym, który prowadzi. Ostatni czasownik psalmu – „prowadź" – to ten sam, który w wersecie 10 niósł niepokój („Twoja ręka mnie prowadzi", w tle pytanie: dokąd?). Na końcu jest już bezpieczny. – Ostatnie słowo to nie wygrana ani usprawiedliwienie. To prośba, żeby być prowadzonym. Hebrajskie \it ʿôlām\it* – „wieczna" – rozciąga się w obie strony czasu: można je czytać jako „od dawna" i jako „bez końca". Psalm ląduje z otwartą dłonią.