Łukasz 1-24

Przeniknąłeś mnie

Pojedynczy snop popołudniowego światła wpadający przez małe okno do zniszczonego drewnianego wnętrza, w wiązce widoczne drobinki kurzu
Wiekuisty, przeniknąłeś mnie i poznałeśtranslateTekstprzeniknąłeś mnie i poznałeśPierwszy wers zawiązuje klamrę całego psalmu. Hebrajski czasownik \it ḥāqar\it* – „przeniknąć, zbadać, przejść coś dochodzeniem" – to nie chłodne skanowanie ani wiedza, która jest z góry. To poznanie \it zdobywane\it* krok po kroku. Pojawi się znowu w wersecie 23, tym razem jako prośba: „przeniknij mnie". Cały wiersz biegnie między tymi dwoma czasownikami – od „już mnie przeniknąłeś" do „zrób to teraz, otwarcie". Imię, które otwiera psalm, to Tetragram – JHWH, cztery litery osobistego imienia Boga, nie tytuł. Aperto oddaje je jako „Wiekuisty" (za Izaakiem Cylkowem) – nie „Panem" – tak by imię pozostało imieniem, a nie kościelnym tytułem..
Wiesz, kiedy siadam i kiedy wstaję. Z daleka rozumiesz moją myśl.
Moją drogę i mój odpoczynek badasz, wszystkie moje drogi znasz na wylot.
Słowa jeszcze nie ma na moim języku, a Ty, Wiekuisty, już je znasz w całości.
Z tyłu i z przodu osaczyłeś mnietranslateTekstosaczyłeś mnieHebrajski czasownik w tej linii – \it ṣartānî\it* – jest rozmyślnie dwuznaczny. Może znaczyć ochronne otoczenie („zamknąłeś mnie w bezpiecznym kręgu"), wrogie oblężenie („osaczyłeś mnie jak miasto") albo dłoń garncarza, która formuje glinę („uformowałeś mnie"). Psalm tej dwuznaczności nie rozstrzyga – utrzymuje ją otwartą. Ten sam wers brzmi inaczej w uchu kogoś, kto czuje się bezpieczny, a inaczej w uchu kogoś, kto jest obserwowany. Biblista David Firth pokazał, że ta chwiejność nie jest usterką, lecz strategią poetycką: pierwsze osiemnaście wersów czyta się dla niewinnego jako pociechę, dla winnego jako obnażenie. Przekład, który rozwiązuje ten czasownik w jedną stronę – czy to ku przytulności, czy ku groźbie – niszczy najbardziej kunsztowny efekt psalmu. i położyłeś na mnie swoją dłoń.
To poznanie mnie przerasta, zbyt wysoko, nie sięgnę.
Dokąd ujdęhelpTrudneDokąd ujdęDla wielu współczesnych czytelników te wersy nie brzmią jak pociecha, lecz jak coś, co dławi: Bóg, przed którym nigdzie się nie ukryjesz, który zna każdy krok i każde słowo, zanim padnie. To język nadzoru – a w kraju, który pamięta teczki Służby Bezpieczeństwa, brzmi szczególnie ostro. Jeremy Bentham zaprojektował swój „panoptykon" – więzienie z jednym wszystkowidzącym okiem – wprost na wzór boskiej wszechwiedzy; wydanie jego listów o tym pomyśle nosiło motto z Psalmu 139. Zarzut jest poważny i psalm bierze go poważniej, niż się wydaje. Bo psalm nie mówi „jesteś obserwowany". Mówi „jesteś \it poznany\it*" – przez kogoś, kto cię też utkał (wersety 13–16) i chce prowadzić (werset 24). Nadzór zbiera dane o obcym; ten wiersz opisuje coś innego: bycie znanym przez kogoś, komu nie jesteś obojętny. Czy zabrzmi to jak groźba, czy jak najgłębsza tęsknota – zależy, jak mówi John Goldingay, od tego, kto się modli. – Kto tej obecności nie potrafi przyjąć jako bliskości, może najpierw przeczytać te wersy obrazowo: jest takie miejsce w człowieku, w którym nic nie jest udane i nic nie musi być udane, i ten psalm próbuje ten próg nazwać. – A kto i tego nie potrafi, niech weźmie z psalmu samo pytanie, którym żyje od trzech tysięcy lat: czy istnieje ktoś, kto widzi cię całego i mimo to zostaje. Gdziekolwiek czytasz dziś te wersy – psalm nie żąda od ciebie odpowiedzi. Otwiera tylko drzwi, zza których w wersetach 13–16 wyjdzie tkacz, a w 23–24 ktoś, kto chce prowadzić. Można ku temu iść z bardzo różnych miejsc. przed Twoim Duchem? Dokąd umknę Twoim oczom?
Wzniosę się do nieba: Ty tam. Pościelę sobie w Szeolu: Ty tam.
Wezmę skrzydła jutrzenkipublicKulturaskrzydła jutrzenkiJeden z najpiękniejszych obrazów poezji hebrajskiej. Jutrzenka – brzask – jest tu skrzydlatą istotą, wzlatującą ze wschodniego widnokręgu na zachód; wziąć jej skrzydła znaczy wyobrazić sobie lot z prędkością światła na najdalszy kraniec świata. To nie jest zwykła nazwa strony świata. To najszybsza droga ucieczki, jaką da się pomyśleć – a wszystko, co się chce powiedzieć, mieści się w tym, że ona także kończy się tam, gdzie Bóg już jest., zamieszkam na najdalszym krańcu morza,
i tam Twoja ręka mnie prowadzi, Twoja prawa ręka mnie chwyta.
Powiem: niech ciemność mnie okryje, niech noc wokół mnie będzie światłem.
Ale przed Tobą nawet ciemność nie jest ciemna, noc świeci jak dzień.Ciemność i światło: Tobie jedno.
To Ty stworzyłeś moje wnętrzepublicKulturamoje wnętrzeDosłownie stoi tu po hebrajsku „moje nerki". W antropologii hebrajskiej wewnętrzne organy uchodziły za najgłębszą, najbardziej skrytą część człowieka – najtajniejsze „ja", którego nikt z zewnątrz nie widzi; także siedlisko sumienia i uczucia. Wersety 13–16 nie są anatomią ani embriologią – są zdumieniem. Trzy różne czasowniki rzemieślnicze – „stworzyłeś" (jak garncarz), „utkałeś" (jak tkacz), „haftowałeś" (werset 15 – czasownik haftu Przybytku) – przedstawiają łono matki jako warsztat, w którym Bóg pracuje cierpliwie, krok po kroku. I matka pozostaje w polu widzenia: psalm mówi „w łonie mojej matkitranslateTekstw łonie mojej matkiOd końca lat siedemdziesiątych wersety 13–16 stały się najważniejszym biblijnym „dowodem" przeciw aborcji – na plakatach, w materiałach poradniczych, w sporze politycznym. W Polsce, po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2020 roku i niemal całkowitym zakazie, ten fragment jest \it żywą\it* bronią w wojnie kulturowej. To nadużycie tekstu – i wyrządziło ludziom konkretną krzywdę: kobietom w ciąży, na które wywierano nim nacisk, i czytelnikom, których uczono, że wiersz boskim dekretem rozstrzyga sporną kwestię etyczną. Psalm tego pytania w ogóle nie stawia. Jest poezją, nie kodeksem prawnym; biblista John Goldingay, sam ewangelikalny, mówi wprost: to nie jest rozstrzygający tekst-dowód. Wersety nie pytają, kiedy zaczyna się życie – one zdumiewają się nad tym, że \it ktoś jest uczyniony\it*. A ich faktyczną sceną jest ciało kobiety w ciąży. Erin Runions pokazała w lekturze feministycznej, że dowodzenie z tych wersów każe właśnie tej kobiecie zniknąć – ciału, o którym przecież cały czas mówi tekst. Kto czyta je uczciwie, słyszy pieśń wdzięczności, w której matka pozostaje widoczna: nie wykorzystana, lecz obecna. To wystarczy. Ten psalm nie został napisany jako tekst „o życiu" – i Aperto nie pozwala go w taki tekst zamienić.", nie „zanim się urodziłem". Ciało, w którym dzieje się ta praca, jest konkretnym ciałem kobiety. Spłaszczenie tych trzech czasowników do jednego „uczyniłeś" – albo wymazanie matki do bezpodmiotowego „przed narodzeniem" – odbiera tym wersom dokładnie to, co czynią., utkałeś mnie w łonie mojej matki.
Dziękuję Ci: stworzyłeś mnie tak cudownietranslateTekststworzyłeś mnie tak cudownieSłynna linia, w dawnych przekładach „przedziwnie i cudownie uczyniłeś mnie", jest po hebrajsku zwięzła i niełatwa. Często robiono z niej zdanie o własnej wartości – „jestem cenny". Psalm celuje gdzie indziej: zdumienie należy nie do mojego „ja", lecz do tego, kto je uczynił. Niektóre dawne rękopisy czytają nawet nie „jestem przedziwny", lecz „Ty jesteś przedziwny" – i w obie strony sens pozostaje ten sam: cześć kieruje się ku temu, co zrobił Bóg. Hebrajskie słowo \it niplêtî\it* niesie i zdumienie, i lekki dreszcz – wyodrębnienie spośród zwykłego porządku rzeczy., że aż lęk bierze. Niezwykłe są Twoje dzieła.Dobrze to znam.
Moje kości nie były przed Tobą ukryte, kiedy powstawałem w ukryciu,haftowany w głębinach ziemi.
Moją nieuformowaną materiępublicKulturanieuformowaną materię„Nieuformowana materia" oddaje hebrajskie \it golem\it* – słowo, które w całej Biblii pojawia się tylko tutaj. Znaczy materię nieobrobioną, jeszcze bezkształtną: bryłę gliny, drewno, zanim coś z niego powstanie; coś niedokończonego. Z tego słowa wyrosła cała żydowska tradycja \it golema\it*, od Adama-bezkształtnej-masy z Talmudu (Sanhedryn 38b) i z Bereszit Rabba, po średniowiecznego kabalistycznego Golema i Golema z Pragi. Teologiczny ciężar wersetu polega na tym, że oczy Boga widziały i ceniły człowieka, gdy nie miał on jeszcze \it żadnej\it* skończonej postaci – otwarcie wobec niedopasowanych, niedokończonych, nienormatywnych ciał. „Twój zwój" w następnej linii sięga po inny starożytny obraz – niebiańskiego rejestru, w którym zapisane są dni życia. To nie chłodno wyznaczone przeznaczenie, lecz życie widziane, zachowane w pamięci, otoczone uwagą, zanim zostanie przeżyte. Ostatnia linia wersetu jest po hebrajsku rzeczywiście trudna; Aperto idzie za masorecką wersją „zanim zaczął się pierwszy z nich" i nie wygładza paradoksu. widziały Twoje oczy;w Twoim zwoju zapisane były wszystkie dni,uformowane, zanim zaczął się pierwszy z nich.
Jak cennetranslateTekstJak cenneHebrajskie \it yāqar\it* może znaczyć „cenny" albo „ważki, mający ciężar". Tu oddane jest przez „ciężko ważą" – nie w sensie ciężaru, który przygniata, lecz tak, jak mówi się, że czyjeś słowa ważą: liczą się, mają wagę. Następna linia, „jak potężna jest ich suma", podpowiada ten kierunek. To nie jest słowo słodkie – to słowo zdumione. Słowo „myśli" jest w hebrajskim tym samym słowem, które wystąpiło w wersecie 2: tam Bóg znał \it moje\it* myśli, tu psalmista zdumiewa się nad myślami \it Boga\it*. To samo słowo, odwrócony ruch. są dla mnie Twoje myśli, Boże. Jak potężna jest ich suma.
Liczę je: jest ich więcej niż piasku. Budzę się.Wciąż jestem z Tobą.
Obyś zabił winnychtranslateTekstObyś zabił winnychWerset 19 jest po hebrajsku \it życzeniem\it*, nie rozkazem: \it ʾim-tiqṭol\it* – „obyś zechciał zabić". Modlący się niczego Bogu nie nakazuje i sam nic nie robi – całą tęsknotę za sprawiedliwością składa w ręce Boga. Ta gramatyka nie jest drobiazgiem; w niej mieści się cała etyka tego miejsca: z „obyś" nie da się zrobić programu przemocy. To mowa ocalałego, nie wezwanie. Erich Zenger czytał psalmy złorzeczące właśnie tak – jako namiętne trzymanie się Boga, gdy wszystko przemawia przeciw Bogu; gniew zostaje Bogu \it oddany\it*, a nie wykonany. Liturgia tego zwykle czytelnikowi nie pokazuje: zrewidowany lekcjonarz wycina wersety 19–22 w obu miejscach, w których przepisuje Psalm 139. Aperto drukuje cały psalm. Trzeba też nazwać różnicę: Psalm 137 kończy się życzeniem skierowanym przeciw \it dzieciom\it* wroga (Ps 137,9). Tutaj jest inaczej. Wers prosi Boga, by sam działał, nie przeklina niczyich dzieci, a zamykające wersety 23–24 odwracają życzenie i kierują ten sam przenikający wzrok na samego modlącego się: „przeniknij mnie też". To wciąż jest złorzeczenie – ale jakościowo lżejsze, otwarte na własne sumienie. Stojące tu imię Boga, hebrajskie \it ʾĕlôah\it*, jest rzadkie i poetyckie; występuje zwłaszcza w Księdze Hioba – cichy sygnał, że psalm jest spokrewniony z literaturą niewinnego cierpiącego., Boże. Mordercy, odejdźcie ode mnie.
Mówią przeciw Tobie podstępnie, Twoi wrogowie nadużywają Twojego imienia.
Czy nie nienawidzę tych, którzy Ciebie nienawidzą, Wiekuisty? Czy nie odczuwam wstrętu do tych, co powstają przeciw Tobie?
Nienawidzę ich całkowitą nienawiściątranslateTekstcałkowitą nienawiściąDawny przekład „doskonała nienawiść" – tak jeszcze w angielskiej Biblii króla Jakuba – wyrządził wiele szkody. Brzmi, jakby istniała nienawiść cnotliwa, przez Boga zaaprobowana; właśnie tak tego wersetu używano, by usprawiedliwiać pogardę dla przeciwników. Hebrajskie \it taklît śinʾâ\it* tego nie znaczy. Słowo niesie \it pełnię, totalność\it*, nie cnotę: nienawiść, która jest cała, bez reszty – nienawiść, na którą wystarczyło psalmiście. Augustyn, czytany przez całą późniejszą tradycję, sformułował zasadę, która wciąż się trzyma: nienawidzona jest \it wada\it*, nie osoba. Hebrajska gramatyka tego nie wyjaśnia, ale paratekst Aperto nie udaje, że ten wers nie jest trudny., stali się dla mnie wrogami.
Przeniknij mnie, Boże, i poznaj moje serce; doświadcz mnie i poznaj moje niespokojne myśli.
Zobacz, czy jest we mnie droga, która rani, i prowadź mnie drogą wiecznąfavoriteŻycieprowadź mnie drogą wiecznąPsalm kończy się nie zwycięstwem nad wrogami, lecz prośbą, którą modlący się zwraca przeciw sobie samemu: przeniknij mnie. Osiemnaście wersów opisywało, jak całkowicie Bóg go zna – a teraz wprost o to prosi. Te same dwa czasowniki, które otwierały psalm jako oznajmienie („przeniknąłeś mnie i poznałeś", werset 1), wracają tu jako prośba: „przeniknij i poznaj". Tak zamyka się klamra. – Kto z wiarą ma niewiele wspólnego, znajdzie tu i tak uczciwe pytanie do zabrania ze sobą: czy zniósłbym, gdyby ktoś zobaczył mnie do końca – i kto miałby to być? Tego zdania nie trzeba się modlić, żeby poczuć, że czegoś żąda. – Kto się modli, zna może ćwiczenie, które od Ignacego Loyoli nazywa się rachunkiem sumienia: wieczorem spokojnie spojrzeć wstecz – gdzie dziś było życie, a gdzie go nie było. To, co psalm tu pokazuje, jest delikatne i ważne: modlący się oddaje poznanie samego siebie \it Bogu\it*, nie własnej lękliwej samokontroli. To różnica między przesłuchaniem a prośbą, żeby ten, kto bada, był też tym, który prowadzi. Ostatni czasownik psalmu – „prowadź" – to ten sam, który w wersecie 10 niósł niepokój („Twoja ręka mnie prowadzi", w tle pytanie: dokąd?). Na końcu jest już bezpieczny. – Ostatnie słowo to nie wygrana ani usprawiedliwienie. To prośba, żeby być prowadzonym. Hebrajskie \it ʿôlām\it* – „wieczna" – rozciąga się w obie strony czasu: można je czytać jako „od dawna" i jako „bez końca". Psalm ląduje z otwartą dłonią..

Dodatkowe uwagi

  • public
    Kultura Szeol expand_more

    Szeol to mroczny podziemny świat, do którego – według starożytnego wyobrażenia – schodzą wszyscy umarli. Uchodził za jedyne miejsce, które Bóg zostawia samemu sobie; jedno, do którego, jak sądzono, nawet on nie sięga. Werset 8 właśnie to odwołuje: nawet tam. Na tym polega śmiałość tej linii – to nie pobożny ogólnik „Bóg jest wszędzie", lecz: nawet miejsce, które rzekomo omija sam Bóg, nie jest poza Bogiem. Późniejsze chrześcijańskie „piekło" sięga gdzie indziej – do sądu, kary, ognia. Szeol to nie to. To kraina umarłych, krótko i ciężko.

  • public
    Kultura Ludzie krwi expand_more

    „Ludzie krwi" to dosłowny przekład utrwalonego hebrajskiego określenia (\it ʾanšê dāmîm\it*) – ludzi, których ręce są splamione krwią innych. To jedyne miejsce w całym psalmie, gdzie modlący się zwraca się nie do Boga, lecz wprost do ludzi. Krótki, ostry rozkaz przerywa modlitwę: „odstąpcie ode mnie". W następnej linii znów mówi do Boga.

Daj znać, gdy powstanie kolejny rozdział

Od czasu do czasu e-mail, gdy gotowe są nowe rozdziały i podcasty. Możesz zrezygnować w każdej chwili. Newsletter jest w języku angielskim.

Aperto Bible