Luka — Hyrje

Ja gjëja më radikale që thotë Luka: ata që i përkasin, janë gjithmonë të tjerët nga sa pret.

Barinjtë — punëtorët me statusin më të ulët në Judenë e shekullit të parë — janë të parët që dëgjojnë për lindjen. Një samaritan, nga grupi etnik më i urryer nga hebrenjtë, bëhet përkufizimi i mirësisë njerëzore. Një tagrambledhës — bashkëpunëtor me perandorinë pushtuese, i urryer nga komuniteti i vet — mirëpritet në shtëpi para se profesionistët fetarë të thonë një fjalë. Gratë, që nuk mund të dëshmonin në asnjë gjykatë, janë dëshmitaret e para të ringjalljes.

Kjo nuk është rastësi. Është teza e Lukës, e shpallur që në kapitullin e parë: «Të pushtetshmit i rrëzoi nga fronet, të përulurit i lartësoi.» Ajo fjali e vetme është çelësi i gjithë librit.

Çfarë lloj libri është ky?

Shumica e atyre që hapin një ungjill sjellin pritje të gabuara — ose raportim faktik me saktësi gazetareske, ose propagandë fetare të maskuar si histori. Luka nuk është asnjëra.

Ajo që shkroi është zhanër antik: një bios, një jetë. Plutarku shkroi të tilla. Svetoniusi, Taciti. Rregullat ishin të qarta: zgjedh episode që ngjeshin thelbin e një njeriu; rreshto materialin jo sipas kalendarit por sipas argumentit; ndërto fjalimet — jo si falsifikim, por si praktikë letrare e pranuar. Luka e thotë vetë në rreshtat e parë: ka hetuar burime, ka pyetur dëshmitarë, dhe tani shkruan një «paraqitje të rregullt» për dikë të quajtur Theofili. E rregullt do të thotë e treguar me qëllim. Përzgjedhja është argumenti.

Autori nuk e emëron veten askund. «Luka» është emri që i ka dhënë tradita e shekullit të dytë — ndoshta mjeku që përmendet shkurt në letrat e Palit. Atribuimi mund të jetë i saktë, por nuk është i sigurt. Ajo që teksti zbulon: shkrues i arsimuar, greqishtja më e kulluar nga katër ungjijtë, njohës i shkrimeve hebraike, me shumë gjasa jo hebre. Shkruar midis viteve 80 dhe 95, pesëdhjetë vjet pas ngjarjeve. Ka vazhdim: Veprat e Apostujve janë vëllimi i dytë i të njëjtit projekt.

Si lexohen tekstet antike

Tri gjëra që publiku origjinal i dinte dhe që të duhen që të mos lexosh gabim.

Fjalimet nuk janë transkriptime. Asnjë autor antik nuk pretendonte të riprodhonte fjalë për fjalë atë që u tha — jepnin thelbin, të distiluar e të mprehur. Nuk ishte mashtrim; ishte marrëveshje tjetër midis shkruesit dhe lexuesit.

Numrat shpesh mbajnë peshë simbolike. Dymbëdhjetë apostuj, shtatëdhjetë të dërguar, dyzet ditë në shkretëtirë — bartës kuptimi që një publik me formim hebraik i njihte menjëherë.

Përzgjedhja është interpretim. Luka zgjedh, ngjesh, heq — dhe në këtë përzgjedhje jeton argumenti i tij. Kur diçka shfaqet te Luka por jo te ungjijtë e tjerë, pyet pse. Zakonisht po bën punë.

Si lëviz tregimi

Tregimi ndjek një gjeografi. Nis në tempullin e Jerusalemit, lëviz drejt veriut rural galileas, pastaj kthehet me një hark të gjatë e të ngadaltë drejt Jerusalemit. Ky hark, që shtrihet nëpër kapitujt nëntë deri nëntëmbëdhjetë, është zemra e librit: Jezusi që ecën drejt një qyteti ku e di çfarë e pret. Gjatë rrugës mëson, rrëfen, shëron, debaton. Udhëtimi nuk është hyrje për veprimin — udhëtimi është veprimi.

Libri hapet me dy tregime lindjeje të treguara krah për krah dhe mbyllet jo me triumf, por me një darkë, një varr të zbrazët, një porosi për të pritur. Një mbyllje që hapet.

Ç'të mbash parasysh

Luka ka më shumë gra me role më aktive se çdo ungjill tjetër. Maria nuk mjaftohet duke marrë një lajm — përgjigjet me një këngë që është fjalimi politikisht më i ngarkuar i Dhjatës së Re. Elizabeta është profete. Ana është profete. Një grup grash financon gjithë lëvizjen dhe janë të emëruara duke e bërë. Gratë janë dëshmitaret e para të ringjalljes. Ndërsa lexon, numëroji.

Shiko se ç'bën paraja. Luka është më ekonomikisht i qartë nga të katër ungjijtë. Lumturitë këtu nuk thonë «të lumtur të varfrit në shpirt» — thonë të lumtur të varfrit, pa zbutje. Libri përmban mjerime ndaj të pasurve që shumica e zotëruesve të Biblës s'i kanë lexuar kurrë. Pyet, ndërsa shkon: çfarë mendon ky tekst se bën pasuria me një njeri?

Vëri re kush bëhet hero kur duhet një hero. Pothuajse kurrë nuk është ai që pret. Njeriu që përkufizon çfarë do të thotë të duash të afërmin është samaritan. I vetmi lebroz që kthehet për të falënderuar është po ashtu samaritan. Ushtari, besimi i të cilit mahnit Jezusin, është pushtues romak. Kur Lukës i duhet të tregojë një veprim të drejtë, ai del jashtë rrethit çdo herë.

Dhe mbaje këtë pyetje përgjatë librit: kë vëren Jezusi? Vështrimi i tij bie mbi njerëz që shoqëria e shekullit të parë i kishte bërë të padukshëm. Ndiqe atë vështrim.

Pse ta lexosh tani?

Jeton në Tiranë — ose në Prishtinë, Durrës, Shkodër, ose në diasporë — dhe kalon çdo ditë pranë xhamive e kishave pa hyrë. Ndoshta gjyshërit e tu ishin myslimanë, ndoshta katolikë, ndoshta ortodoksë — por gjatë komunizmit u mbyllën të gjitha, u shkatërruan ose u kthyen në depo drithërash. Shqipëria bëri atë që asnjë shtet tjetër në Europë nuk e bëri: e ndaloi fenë. Tërësisht. Zyrtarisht. Për njëzet e katër vjet.

Rezultati është se ti, me shumë gjasa, nuk ke formim fetar. Nuk e njeh Biblën as si tekst fetar, as si tekst letrar. Kjo, çuditërisht, të vendos në pozicionin e saktë: Luka shkroi pikërisht për lexues pa formim fetar hebraik. Publiku i tij ishin grekë e romakë të arsimuar që pyesnin ftohtë: kush ishte ky njeri, dhe pse pesëdhjetë vjet më vonë akoma ka rëndësi?

Pyetjet që Luka ngre — kush i përket shoqërisë, çfarë i bën pushteti njeriut, ku qëndron drejtësia kur institucionet dështojnë — nuk janë pyetje të shekullit të parë. Janë pyetje që në Tiranën e sotme, në Prishtinën e sotme, në Milanon ose Cyrihun e diasporës, mbeten pa përgjigje.

Hape.